نگاهی به قیام خونین ۱۷ شهریور در کتاب «تاریخ انقلاب اسلامی در چهارمحال و بختیاری»

به گزارش روابط عمومی حوزه هنری چهارمحال و بختیاری، کتاب «تاریخ انقلاب اسلامی در چهارمحال و بختیاری» نوشته قاسم فتاحی و داراب ظفریان در سال ۱۳۹۸ از سوی حوزه هنری استان منتشر شده است. این کتاب در دو جلد و یک هزار صفحه کلیاتی در خصوص شناخت منطقه چهارمحال و بختیاری از ابتدا تا عصر صفویه، چهارمحال و بختیاری از صفویه تا تشکیل حکومت پهلوی، چهارمحال و بختیاری در دوران پهلوی اول و دوم، چهارمحال و بختیاری و نهضت اسلامی امام خمینی (ره)، چهارمحال و بختیاری در سال های مبارزه با رژیم شاهنشاهی و چهارمحال و بختیاری در پیروزی انقلاب اسلامی می پردازد.

مطلب زیر نقلی از جلد دوم این کتاب درباره قیام ۱۷ شهریور است که با هم می خوانیم.

۱۷ شهریور سال ۱۳۵۷ یکى از روزهاى مهم و سرنوشت‏ ساز در تاریخ انقلاب ایران است. در این روز که خونین ‏ترین روز در جریان مبارزات انقلابى مردم ایران علیه حکومت پهلوى بود، اتفاقاتى رقم خورد که تا حد زیادى سرنوشت رژیم شاه را تعیین کرد. به نوشته بخش انگلیسى روزنامه لوموند، «آنچه که روزها بود با وحشت در انتظارش بودیم فرا رسید، تهران و یازده شهر دیگر صبح روز جمعه هشتم سپتامبر [۱۷ شهریور] چشم خود را بر روى حکومت نظامى باز کرد. به دنبال انعکاس موفقیت تظاهرات دوشنبه ۴ سپتامبر [۱۳ شهریور] و پیروزى واقعى سازمان دهندگان راهپیمایى طولانى هفتم سپتامبر [۱۶ شهریور] که محافظه‏کارترین ناظران، شرکت کنندگان در این تظاهرات را یک و نیم میلیون رقم زدند، گرد هم جمع کنند. حکومت مجبور بود از خود عکس ا‏لعملى نشان دهد و گرنه آبرویش مى‏رفت. دولت، حکومت نظامى را صبح روز جمعه اعلام کرد… روز جمعه صبح وسایل نقلیه سنگین نظامى در شاهراهها و نقاط حساس پایتخت مستقر شده سربازان کلاهخود بر سر اسلحه‏هاى خودکار خود را بسوى رهگذران نشانه گرفتند، آنچنان که گویى مصمم به شلیک هستند – شب قبل از روز جمعه تعداد قابل ملاحظه‏اى از سربازان عملاً تمام قسمت‏هاى میدان ژاله را با تجهیزات کامل محاصره کرده بودند. این میدان [میدان ژاله] اخیرا به یادبود حادثه خونین آخر ماه رمضان میدان شهدا نامیده مى‏شود. قرار بود در همین میدان برنامه روز جمعه هشت سپتامبر [۱۷ شهریور] انجام شود. با وجود برقرارى حکومت نظامى بیش از پنج هزار نفر تظاهر کننده صبح زود روز جمعه در مقابل سربازان جمع شده بودند، در حالى که سینه‏هایشان را شجاعانه بر روى گلوله‏ها و توپ و تانک باز کرده بودند. صداى تیراندازى‏ها از منطقه‏اى شنیده شد که وسایل تسلیحاتى راه را سد کرده بودند و اجازه ورود به هیچ کس نمى‏دادند.

تظاهرات روز ۴ سپتامبر [۱۳ شهریور، عید فطر] که در تاریخ ایران بى‏نظیر بوده رژیم را لرزاند. تظاهرات روز ۷ سپتامبر [پنج‏شنبه ۱۶ شهریور] سیلى محکمى به صورت شاه بود. امپراتور روز قبل به مسئولین قانون و نظم امر کرده بود که از همه قدرت ممکن براى جلوگیرى از میتینگ‏هاى غیر قانونى استفاده کنند.»

خبرنگار روزنامه گاردین نیز گزارش مى‏دهد: «فاجعه درست در ساعت ۲۰/۹ دقیقه روز جمعه در میدان ژاله اتفاق افتاد، سربازان به سوى جمعیتى حدود پنج هزار نفر از زن و مرد و جوان که معترض به رژیم شاه بودند آتش گشودند. براى رژیم ایران این یک شانس بزرگ است که تظاهر کنندگان معمولاً غیر مسلح هستند، در آن روز هم تظاهر کنندگان بر روى آسفالت خیابان با آرامش بسیار نشسته بودند و شاید باور نکردنى باشد که عده‏اى از وضع حکومت نظامى که فقط در دو ساعت قبل شروع شده بود، بى‏خبر بودند. »

بنابراین تنها چهار روز پس از عید فطر بود که یکى از نقاط عطف تاریخ انقلاب اسلامى، یعنى قتل عام تظاهر کنندگان تهرانى در ۱۷ شهریور در میدان ژاله تهران به وقوع پیوست. بر اساس گزارش ساواک، بازاریان بروجن براى محکوم کردن این اقدام رژیم، به تبعیت از بازاریان شهرهاى همجوار اصفهان و شهرضا به تعطیلى یک روزه مغازه‌‏هاى خود اقدام کردند و بدین وسیله نفرت خود را از اعمال رژیم ابراز کردند.

در شهریور ۵۷ همچنین شاهد واکنش های مردمی به شهادت «سید علی اندرزگو» در استان هستیم. سید على اندرزگو مشهور به «شیخ عباس تهرانى» از اعضاى هیأت‏هاى مؤتلفه اسلامى و از مبارزین فعال علیه حکومت پهلوى، که از سال ۴۳ و به اتهام مشارکت در ترور «حسنعلى منصور» نخست وزیر وقت، تحت تعقیب قرار داشت، پس از ۱۶ سال زندگى و مبارزه مخفى در شهریور ۵۷، با رگبار مسلسل مأمورین ساواک به شهادت رسید. این موضوع باعث واکنش‏هاى ضد رژیم در نقاط مختلف کشور گردید. بر اساس گزارش سرگرد خرسندى فرمانده «هنگ ژاندارمرى شهرکرد رکن ۲» به «فرماندهى ناحیه ژاندارمرى اصفهان رکن ۲»، «… در مورخه ۱۹/۶/۲۵۳۷ به وسیله مأمورین ستاد هنگ تعداد هشت برگ اعلامیه مضره به عنوان شهادت على اندرزگو (شیخ عباس تهرانى) در پارک رضاشاه کبیر [ملت] واقع در شمال شهرکرد پیدا مى‏نمایند…»

مسعود معتمدی از فعالان سیاسی، فرهنگی استان در دهه ۵۰ در مورد ارتباطات نیروهای انقلابی استان و آغاز فعالیت های علنی مردمی علیه حکومت پهلوی می گوید: «… قبل از این که در شهرکرد خبرى باشد ما براى تظاهرات به تهران مى‏رفتیم در آن زمان ما خط و خطوط خاصى نداشتیم با دانشجویان و اساتید و گروههاى فدایى و مجاهدین مى‏رفتیم، و شعارها را با خودمان به شهرکرد مى‏آوردیم. در ۱۷ شهریور ۵۷ سیاوش کسرایى شعر «ژاله خون شد…» را گفت و ما آن را به شهرکرد آوردیم. رحمن استکى از دوستان صمیمى من در سال‏هاى ۴۹ و ۵۰ بود و من مجله مکتب اسلام را مشترک شدم. مکتب اسلام را آقاى سجادى در مغازه‏اش توزیع مى‏کرد. دوستى ما ادامه داشت تا زمانى که من پان ایرانیست شدم و دفتر حزب را در شهرکرد دایر کردم. دیگر روابط من و رحمن زاویه گرفت.»

به گفته احمدرضا بسیج، «اولین شعارها را در این ایام[شهریور ۵۷] من و محمدعلی صادقی با ماژیک روی دیوار خانه آقای پایدار نوشتیم.»

در دهه پایانی شهریور فعالیت های انقلابی در مناطق مختلف استان هم چنان با شور و حرارت بسیار دنیال می شد. ساواک استان در تاریخ ۲۲ شهریور،۵۷ با ارسال گزارشى به اداره کل سوم ساواک کشور، با نقل قول از اظهارات «مصطفى توفیقیان» مسئول امور تربیتى شهرستان بروجن مبنى بر این که قرار است در روز ۱۵ شهریور ۵۷ تظاهرات عظیمى در بروجن برپا گردد. پیش‏بینى‏ها و مراقبت‏هاى لازم را به عمل آورد، و برابر اعلام ساواک بروجن، «ساعت ۱۸ روز مذکور حدود ۱۵۰ نفر پس از بازگشت از مراسم ترحیم از گورستان ابتدا مبادرت به شعار جاوید شاه و سپس شعارى علیه دولت نموده که با مشاهده مأمورین متفرق گردیده اند… »

بر اساس گزارش ساواک استان در تاریخ ۲۲ شهریور ۵۷، دو نفر از اهالى فارسان به نام‏هاى «عبدالرحیم امیریان» و «رضا قلى امیرى»، «…تحت تأثیر عوامل مخالف قرار گرفته و در بعضى مواقع اظهاراتى علیه قانون اساسى و سلطنت مشروطه بیان مى‏ کند… »

همچنین در ۲۵ شهریور ۵۷، ساواک استان با ارسال یک برگ خبر به فرماندهى ژاندارمرى شهرکرد از انجام تبلیغات شبانه علیه رژیم شاه در روستاهاى بخش کیار گزارش مى‏دهد:

«برابر اطلاعات واصله هر شب از ساعت ۲۰ تا ۲۱ چهار دستگاه اتومبیل (ژیان، نیسان، تویوتا، لندور) که روى آنها بلندگو نصب شده در قراء سرتشنیز، خیرآباد، موسى‏آباد، خراجى ضمن تبلیغات سوء اهالى را دعوت به اخلال و اغتشاش مى‏ کند.».